Sahiller kamu malı mıdır ?

Berk

New member
Sahiller Kamu Malı mıdır? Hukuk, Veri ve Toplumsal Deneyimler Üzerinden Karşılaştırmalı Bir Analiz

Sahiller kamu malı mıdır? Asıl mesele yalnızca “kime ait?” sorusu değil

Deniz kenarında yürürken, “Buraya gerçekten herkes girebilir mi?” diye hiç düşündünüz mü? Özellikle bazı otellerin, beach işletmelerinin veya özel sitelerin önünde denize ulaşmanın zorlaştığı yerlerde bu soru oldukça somut bir hâle geliyor. Bir tarafta “Burası kamuya ait, herkes kullanabilmeli” düşüncesi var; diğer tarafta ise bakım, güvenlik, işletme maliyeti ve turizm gibi gerekçelerle belirli kullanım biçimlerinin sınırlandırılabileceği savunuluyor.

Türkiye açısından hukuki cevap aslında oldukça net: Kıyılar, devletin hüküm ve tasarrufu altındadır ve özel mülkiyete konu olamaz. Ancak günlük hayatta “kıyı”, “sahil”, “sahil şeridi”, “plaj” ve “kıyıdaki işletme alanı” kavramlarının birbirine karıştırılması ciddi tartışmalara yol açıyor.

Bence konuyu yalnızca “devlet mi, özel sektör mü?” ikilemine sıkıştırmak yerine; hukuk, ekonomik verimlilik, çevre, erişilebilirlik ve farklı insanların kıyıları nasıl deneyimlediği üzerinden değerlendirmek gerekiyor. Özellikle kadınların ve erkeklerin konuya ilişkin farklı bakışlarının olabileceğini tartışırken de bunu biyolojik veya değişmez cinsiyet özelliklerine bağlamak yerine, güvenlik algısı, toplumsal roller, çocuk bakım sorumluluğu, ekonomik koşullar ve kişisel deneyimler gibi değişkenlere bakmak daha sağlıklı.

Sizce sahile ulaşmak bir mülkiyet meselesi mi, yoksa temel bir kamusal erişim hakkı mı?

Hukuken kıyı kimin? Cevap sanıldığından daha açık

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 43. maddesi, “Kıyılar, Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır” hükmünü getiriyor. Aynı madde, deniz, göl ve akarsu kıyıları ile sahil şeritlerinden yararlanırken öncelikle kamu yararının gözetileceğini belirtiyor.

Buradaki önemli ayrım şu: “Devletin hüküm ve tasarrufu altında” ifadesi, kıyıların devletin özel mülkü olduğu anlamına gelmiyor. Hukuki sistemde kıyılar, niteliği gereği kamu kullanımına açık alanlar olarak değerlendiriliyor. Anayasa Mahkemesi de çeşitli kararlarında kıyıların özel mülkiyete konu olamayacağını, genellik, eşitlik ve serbestlik ilkeleri doğrultusunda herkesin ortak kullanımına açık olması gerektiğini açıkça ifade ediyor.

3621 sayılı Kıyı Kanunu da aynı temel yaklaşımı sürdürüyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın resmi açıklamasında kıyıların herkesin eşit ve serbest kullanımına açık olduğu ve özel mülkiyete konu olamayacağı belirtiliyor.

Dolayısıyla “Benim otelim denize sıfır, o yüzden önündeki plaj da benim” şeklindeki bir yaklaşım hukuken doğru değil.

Fakat burada ikinci bir ayrım ortaya çıkıyor: Kıyının kamu malı olması, kıyıdaki her faaliyetin ücretsiz ve hiçbir şekilde düzenlenemeyeceği anlamına gelmiyor.

Örneğin kamu yararına yönelik bazı tesisler, iskeleler, limanlar veya kıyıdan başka yerde yapılması mümkün olmayan belirli yapılar mevzuatta düzenlenebiliyor. Bununla birlikte bu tür kullanım izinlerinin kıyının toplum tarafından genel ve eşit kullanımını ortadan kaldıracak şekilde yorumlanması mümkün değil. Danıştay kararlarında da bu denge özellikle vurgulanıyor.

“Kıyı kamu malıysa neden bazı yerlerde ücret ödüyoruz?”

İnsanların kafasını en fazla karıştıran noktalardan biri burası.

Bir plajın kamuya ait olması ile plajda sunulan hizmetin ücretsiz olması aynı şey değil.

Örneğin belediye veya özel bir işletme; duş, soyunma kabini, şezlong, şemsiye, temizlik, cankurtaran veya yiyecek-içecek hizmeti sunabilir. Bu hizmetlerin belirli koşullarda ücretlendirilmesi, tek başına kıyının özel mülkiyete geçtiği anlamına gelmez.

Ancak burada kritik sınır şudur: Hizmet satışı ile kıyının fiilen özel mülke dönüştürülmesi aynı şey değildir.

Bir işletmenin şezlong kiralaması başka bir şeydir; “şezlong almadığınız için denize giremezsiniz” demesi başka bir şeydir. Bir otelin kendi müşterilerine belirli hizmetler sunması başka bir şeydir; kamuya açık olması gereken kıyı alanını fiilen yalnızca otel müşterilerine tahsis etmesi başka bir şeydir.

Bu nedenle “Ücretli plaj var, demek ki sahil özel mülk” şeklindeki çıkarım hukuken hatalı olabilir.

Asıl bakılması gereken soru şu:

Ücret karşılığında satın alınan şey kıyının kendisi mi, yoksa kıyıda sunulan hizmet mi?

Bu ayrım, tartışmanın merkezinde olmalı.

Erkeklerin objektif/veri odaklı yaklaşımı ile kadınların toplumsal deneyimleri nasıl karşılaştırılabilir?

Burada özellikle dikkatli olmak gerekiyor. “Erkekler mantıklıdır, kadınlar duygusaldır” gibi bir genelleme hem bilimsel açıdan savunulamaz hem de gerçek hayattaki çeşitliliği açıklamaz.

Bunun yerine, aynı hukuki meseleye farklı deneyimlerden hareketle yaklaşan iki eğilim olduğunu düşünmek daha anlamlı.

Bazı erkek kullanıcılar konuya daha çok ölçülebilir kriterler üzerinden yaklaşabiliyor: Kıyının kaç metre uzunluğunda olduğu, işletmenin ne kadar alan kullandığı, kaç kişinin yararlandığı, belediyenin ne kadar gelir elde ettiği, temizlik maliyetleri veya turizm gelirleri gibi.

Örneğin şöyle bir argüman kurulabilir:

“Bir işletme plajın bakımını yapıyor, güvenlik sağlıyor, personel çalıştırıyor ve bölgeye ekonomik katkı sunuyorsa, bunun karşılığında belirli hizmet ücretleri alınması ekonomik açıdan makul olabilir.”

Bu yaklaşımın güçlü tarafı, tartışmayı ölçülebilir verilere çekmesidir. Ancak tek başına yeterli değildir.

Çünkü kıyı yalnızca ekonomik bir kaynak değildir.

Bir kadın için, örneğin çocuklarıyla denize girmek istediğinde işletmeler tarafından kuşatılmış, erişim noktaları belirsiz veya güvenlik açısından kendisini rahat hissetmediği bir sahil, yalnızca “kaç metrekare kamu alanı kaldı?” sorusuyla değerlendirilemez.

Başka bir kadın ise tam tersine kalabalık bir kamu plajında kendini daha güvensiz hissedebilir ve ücretli, kontrollü bir tesisi tercih edebilir.

Bu iki deneyim birbirinin zıttı olmak zorunda değil.

Tam tersine, kamusal erişim hakkı ile güvenli ve kaliteli hizmet ihtiyacının aynı anda düşünülmesi gerektiğini gösteriyor.

Kadınların bakışında toplumsal boyut neden önemli olabilir?

Kıyıya erişim tartışmasını toplumsal cinsiyet açısından ele alırken “kadınlar böyledir” demek yerine, kadınların toplumdaki farklı sorumluluklarının ve karşılaşabildikleri farklı risklerin hesaba katılması daha anlamlıdır.

Örneğin küçük çocuğuyla sahile giden bir ebeveyn açısından erişilebilir tuvalet, duş, gölgelik, bebek bakım alanı ve güvenli yürüme güzergâhı oldukça önemli olabilir. Bu kişi kadın da olabilir, erkek de olabilir.

Ancak bakım emeğinin toplumdaki dağılımı nedeniyle bu ihtiyaçlarla kadınların daha sık karşılaşması mümkündür.

Benzer şekilde gece saatlerinde sahilden yürüyerek geçen bir kişinin güvenlik algısı da cinsiyetten bağımsız değildir. Bir kadın, kötü aydınlatılmış ve tenha bir sahil yolunu kullanırken farklı bir risk değerlendirmesi yapabilir. Başka bir kadın ise kalabalık ve işletmelerle çevrili bir sahili daha güvenli bulabilir.

Dolayısıyla “kadınlar sahillerin kamusal olmasını ister” şeklinde genelleme yapmak yerine şu soruyu sormak daha doğru:

Kamusal erişim gerçekten herkes için eşit bir erişim deneyimi yaratıyor mu?

Kâğıt üzerinde herkesin sahile girebilmesi, pratikte herkesin sahili aynı şekilde kullanabildiği anlamına gelmeyebilir.

Veri odaklı bakış açısının güçlü tarafı: ölçülebilirlik

Erkeklere atfedilen “objektif bakış” aslında erkeklere özgü bir özellik değildir. Aynı yaklaşımı kadınlarda da, erkeklerde de görmek mümkün.

Bu yaklaşımın güçlü tarafı, duygusal tartışmaları ölçülebilir sorulara dönüştürmesidir.

Örneğin bir sahilin yönetimi değerlendirilirken şu veriler incelenebilir:
 
Üst